Samsun’un Salıpazarı ilçesine bağlı Güzelvatan Mahallesi’nde bulunan eski bir serender, Karadeniz’in kırsal yaşam kültüründen günümüze ulaşmayı başaran ender yapılardan biri olarak varlığını sürdürüyor. Mahalle sakinlerinden aktarılan bilgilere göre yaklaşık 200 yıllık geçmişe sahip olan yapı, aradan geçen zamana rağmen büyük ölçüde ayakta.

Bir dönem köy yaşamının vazgeçilmez parçalarından olan serenderler, bugünün depolarından çok daha fazlasını ifade ediyordu. Evlerin hemen yakınında ancak ana yapıdan tamamen bağımsız şekilde inşa edilen bu küçük ahşap yapılar, özellikle mısır ve diğer tarım ürünlerinin saklandığı güvenli alanlar olarak kullanılıyordu.

KARADENİZ KÖYLERİNİN DOĞAL KİLERİYDİ

Güzelvatan’daki serender de geleneksel Karadeniz mimarisinin belirgin özelliklerini taşıyor.

Ahşap direklerin üzerine yükseltilen yapı, ürünlerin toprakla temasını keserken fare, haşere ve yabani hayvanlara karşı da doğal bir koruma sağlıyordu. Havanın yapı içerisinde dolaşmasına imkân veren mimarisi ise özellikle mısır gibi ürünlerin kurutulması ve uzun süre muhafaza edilmesinde önemli rol oynuyordu.

Betonun, çivinin ve modern yapı tekniklerinin henüz kırsal hayata girmediği dönemlerin izlerini taşıyan serenderde ahşap işçiliği bugün de dikkat çekiyor.

AHŞAP İŞÇİLİĞİ HÂLÂ AYAKTA

Yıllara rağmen serenderin kapısı, pencereleri, basamakları ve ana taşıyıcı bölümlerindeki geleneksel ahşap işçiliğinin önemli kısmı görülebiliyor.

Yapının kesin inşa tarihine ilişkin ulaşılabilen resmi bir kayıt bulunmasa da yörede kuşaktan kuşağa aktarılan bilgiler serenderin yaklaşık iki asırlık olduğunu işaret ediyor.

Bu özelliğiyle yapı yalnızca eski bir tarım deposu değil, Salıpazarı’nda geçmişte insanların nasıl ürettiğini, ürününü nasıl koruduğunu ve doğayla nasıl uyum içerisinde yaşadığını gösteren canlı bir kültür mirası niteliği taşıyor.

HÂLÂ KULLANILIYOR

Tarihi yapının en dikkat çekici özelliklerinden biri tamamen işlevsiz hale gelmemiş olması.

Mahalle halkı serenderi bugün de zaman zaman kullanıyor. Böylece yaklaşık iki asır önce hangi amaçla yapıldıysa, sınırlı da olsa aynı işlevini sürdürmeye devam ediyor.

Ancak yapı yakından incelendiğinde geçen yılların izleri de açık biçimde görülüyor.

BAKIMSIZLIK TARİHİ YAPIYI TEHDİT EDİYOR

Tamamen ahşaptan yapılan serenderde düzenli bakım yapılmaması nedeniyle bazı bölümlerde ciddi yıpranma dikkat çekiyor.

Ahşabın yağmur, nem, güneş ve zamanın etkisine doğrudan açık olması, gerekli koruma yapılmadığı takdirde yapının geleceğini risk altına sokuyor.

Bugüne kadar büyük ölçüde yöre halkının çabasıyla ayakta kalan serender için profesyonel bir koruma çalışmasının yapılması, yapının gelecek kuşaklara aktarılması açısından önem taşıyor.

BİR YAPI DEĞİL, BİR YAŞAM BİÇİMİNİN HAFIZASI

Serenderlere yalnızca eski bir ahşap yapı olarak bakmak, taşıdıkları anlamı eksik bırakıyor.

Bu yapılar Karadeniz köylüsünün ürününü koruma yöntemini, ahşap ustalığını, doğayla kurduğu ilişkiyi ve yüzlerce yıllık kırsal yaşam tecrübesini bugüne taşıyor.

Güzelvatan’daki serender de Salıpazarı’nın yakın geçmişine açılan küçük ancak son derece değerli bir pencere niteliğinde.

Yaklaşık 200 yıldır yağmura, kara, rüzgâra ve değişen yaşam koşullarına karşı direnen serenderin bundan sonra ne kadar ayakta kalacağı ise yapılacak koruma çalışmalarına bağlı.

Bugün hâlâ yerinde duran yapı, sessizce tek bir şeyi hatırlatıyor:

Korunmadığı takdirde kaybolacak olan yalnızca birkaç parça ahşap değil, Salıpazarı’nın kırsal hafızasının bir parçası olacak.